आमची ९० च्या दशकातली दिवाळी... तो सोनेरी काळ आणि हरवलेला आनंद... फराळा चा सुगंध

"ती दिवाळीच काही वेगळी होती…  वाड्या मधलं पणत्यांनी उजळून निघणारं अंगण .... तुळशी समोर लावलेला मिणमिणता दिवा .... दारावर झेंडूचं तोरण ....वाऱ्यावर हळूच हलणारा आकाशकंदील ....सकाळच्या गुलाबी थंडीत कुडकुडत सुगंधी उटणं लावून केलेली आंघोळ ....दीन दीन दिवाळी गाणं म्हणत हातात सूरसुरी (फुलबाजा) घेऊन नाचताना चा तो निखळ आनंद.... पाऊस/ भुईनुळा /भुईचक्र लावून केलेला डान्स ..... घरातील भावंडांसोबत  ​खाल्लेला फराळ ..... नवीन कपडे ... आज आयुष्यात सगळं काही आहे, पण ९० च्या दशकातल्या त्या साध्या, सुंदर दिवाळीची सर कशालाच नाही! 

​अशी सुरुवात केली की डोळ्यांसमोर अगदी चित्रपटाच्या पडद्यासारखी लहानपणीची दिवाळी उभी राहते. आजच्या हाय-टेक युगात दिवाळी साजरी करण्याच्या पद्धती पूर्णपणे बदलल्या आहेत. पण, ९० च्या दशकातली (आमच्या काळातली "उगीचच म्हातारं झाल्या सारखं वाटायला लागलं " ;) )दिवाळी म्हणजे एक भावनिक सोहळा होता, ज्याची जागा आज कोणतीही मल्टिनॅशनल वस्तू किंवा ब्रँडेड कपडे घेऊ शकत नाहीत.

​आज बाजारात रेडीमेड, डिझायनर आकाशकंदील सहज मिळतात. पण त्यावेळी तो आनंद काही वेगळाच होता. दिवाळीच्या दोन आठवडे आधीपासूनच घरी तयारी सुरू व्हायची. जुने रंगीत कागद, गम, कात्री आणि काड्या घेऊन स्वतः आकाशकंदील बनवण्याची मजा काही वेगळीच होती. तो स्वतः बनवलेला, थोडासा वाकडा-तिकडा कंदील घराच्या बाहेर टांगण्यात जी सुखाची अनुभूती मिळायची, ती आजच्या चायनीजच्या लटकणाऱ्या दिव्यांमध्ये नाही.

​घराच्या अंगणात किंवा गच्चीवर आईसोबत मिळून रांगोळी काढणे, शेजाऱ्यांच्या घरी फराळाच्या डब्यांची देवाणघेवाण करणे यातून एक वेगळीच आपुलकी निर्माण व्हायची.

​दिवाळी आली की आई - आजीच्या हातच्या फराळाचा वास संपूर्ण गल्लीत दरवळायचा. चकली, चिवडा, लाडू, करंजी, अनारसे आणि शंकरपाळ्या... हे सगळे पदार्थ वर्षभर कधीच खायला मिळायचे नाहीत, म्हणून दिवाळीची आम्ही आतुरतेने वाट पाहयचो. फराळ करताना आजी आधी तळलेले देवासाठी एका डब्यात काढून ठेवायची मग आम्हा लहानग्यांना घ्यायची.

​फराळ तळताना गरम शेव किंवा पापडी खाण्यातली मज्जाच वेगळी होती.

​शेजाऱ्यांच्या काकू किंवा आत्या यायच्या आणि फराळाचा स्वाद घेत गप्पांच्या मैफिली रंगायच्या. आजकाल आरोग्याच्या ( डाएटिंग) काळजीपोटी फराळ कमी खाल्ला जातो किंवा बाजारातून आणला जातो, पण त्याकाळच्या घरगुती चवीमध्ये प्रेमाची गोडी मिसळलेली असायची.

​त्या काळात वर्षभर नवीन कपडे घ्यायला मिळायचे नाहीत. कपडे फक्त दोनच वेळेस मिळायचे—एक वाढदिवसाला ( तोही लक्षात राहिला तर) आणि दुसरे दिवाळीला! त्यामुळे दिवाळीच्या नवीन कपड्यांची जी ओढ असायची, ती आजच्या काळात पन्नास नवीन कपडे असले तरी येत नाही. ते नवीन कपडे दिवाळीच्या दिवशी अंगावर चढवताना जो आनंद व्हायचा आणि मित्र -मैत्रीणींना दाखवण्याचा जो आनंद, तो शब्दात सांगता येणार नाही.

​आणि फटाके? दिवाळीचा सर्वात मोठा आकर्षण बिंदू म्हणजे फटाके! सुतळी बॉम्ब, लक्ष्मी बॉम्ब, भुईचक्र, पाऊस, आणि विशेषतः ती हातात धरून नाचण्याची सूरसुरी आणि फुलबाजे.

​फटाक्यांच्या त्या बारक्या आवाजात आणि गंधात एक वेगळाच उत्साह होता. ​एकमेकांच्या पाठीमागे भुईचक्र सोडणे किंवा नागगोळी लावण्यात जी मजा होती, ती आजच्या मोबाईलच्या स्क्रीनवर खेळल्या जाणाऱ्या गेममध्ये कुठे हरवली आहे.

​

​आज आपल्याकडे सुख-सोयींची कोणतीही कमतरता नाही. महागडे मोबाईल, एसीची घरे, आणि फॅन्सी गाड्या सगळं काही आहे. पण तरीही कुठेतरी मनामध्ये एक रिकामपण जाणवतं.

​पूर्वी लोक एकमेकांच्या घरी जायचे, तासन्तास गप्पा मारायच्या, लहान मुलं गल्लीत एकत्र येऊन खेळायचे.

​आज सगळे पाहुणे असूनही एकाच घरात बसून आपापल्या मोबाईलमध्ये व्यस्त असतात. दिवाळी आता "सोशल मीडियाचे फोटो" अपलोड करण्यापुरती मर्यादित राहिली आहे का, असा प्रश्न कधीकधी पडतो.

​शेवटी काय?​काळ बदलला, आपण मोठे झालो, शहरात आलो आणि जबाबदाऱ्या वाढल्या. पण जेव्हा जेव्हा ऑक्टोबर-नोव्हेंबरची हलकीशी थंडी वाजायला लागते, तेव्हा नकळत मन भूतकाळातल्या त्या सुंदर दिवसांकडे परत जातं.

​ती बालपणीची दिवाळी आता परत कधीही येणार नाही, पण तिच्या आठवणी मात्र कायम आपल्यासोबत राहतील. कारण त्या आठवणींमध्ये आपलं बालपण, आपले आई-वडील, जुनी मैत्री आणि तो खराखुरा जिव्हाळा दडलेला आहे.

​तुम्हालाही आठवतेय ना तुमच्या लहानपणीची दिवाळी? खाली कमेंट करून किंवा मनातल्या मनात नक्की आठवा, कारण त्या आठवणींमध्येच आपल्या खऱ्या आनंदाची पुनरावृत्ती आहे! 🪔❤️

धुक्याची चादर आणि गुलाबी थंडी, माथेरानच्या कुशीत एक अविस्मरणीय सफर

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले माथेरान हे महाराष्ट्रातील सर्वात सुंदर आणि वैशिष्ट्यपूर्ण हिल स्टेशनपैकी एक आहे. रायगड जिल्ह्यात कर्जतजवळ असलेले हे ठिकाण समुद्रसपाटीपासून साधारण ८०० मीटर उंचीवर आहे. थंडीच्या दिवसांत, म्हणजेच नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान माथेरानचे सौंदर्य अधिकच खुलते. जर तुम्हाला हिवाळ्यात शहराच्या गजबजाटापासून दूर, शांत आणि आल्हाददायक वातावरणात फिरायचे असेल, तर माथेरान हा सर्वोत्तम पर्याय आहे.

 

माथेरानचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे आशियातील एकमेव 'ऑटोमोबाईल-फ्री' (वाहनांना बंदी असलेले) हिल स्टेशन आहे. प्रदूषण नियंत्रण आणि पर्यावरण संरक्षणासाठी येथे कोणत्याही खाजगी किंवा व्यावसायिक गाड्यांना प्रवेश दिला जात नाही. पर्यटकांना त्यांच्या गाड्या 'दस्तुरी पॉईंट' नावाच्या पार्किंग लॉटवर उभ्या कराव्या लागतात. तिथून पुढे माथेरान शहरात जाण्यासाठी घोड्यांचा, हाताने ओढल्या जाणाऱ्या रिक्षांचा किंवा पायी चालण्याचा पर्याय निवडावा लागतो. वाहनांचा आणि हॉर्नचा आवाज नसल्यामुळे या ठिकाणची  शांतता मनाला कमालीची विश्रांती देते.

 

थंडीच्या दिवसांत माथेरानचे तापमान १५° ते २०° सेल्सिअसच्या आसपास असते, ज्यामुळे इथले वातावरण अत्यंत आल्हाददायक आणि सुखद बनते. सकाळी आणि संध्याकाळी हवेत छान गारवा असतो. सकाळी उठल्यावर चहुबाजूला पसरलेले दाट धुके आणि त्या धुक्यातून पडणारी कोवळी उन्हाची किरणे पाहणे हा एक अद्भूत अनुभव असतो. हिवाळ्यात इथली हवा कोरडी आणि ताजी असते, जी आरोग्यासाठीही खूप फायदेशीर मानली जाते. माथेरानच्या लाल मातीच्या रस्त्यांवरून, बाजूला असलेल्या घनदाट झाडींमधून पायी फिरताना थकवा अजिबात जाणवत नाही.

माथेरानमध्ये फिरण्यासाठी जवळपास ३८ पेक्षा जास्त 'व्ह्यू पॉईंट्स' आहेत. हिवाळ्यात या पॉईंट्सवरून दिसणारे सह्याद्रीचे दृश्य अत्यंत स्पष्ट आणि विहंगम असते.

• अलेक्झांडर पॉईंट: इथून खाली दरी आणि डोंगररांगांचे विस्तीर्ण रूप पाहायला मिळते.

• इको पॉईंट: नावाप्रमाणेच, इथे मोठ्याने ओरडल्यास आपलाच आवाज दरीतून प्रतिध्वनित/इको होऊन परत येतो.

• लुईसा पॉईंट: हा पॉईंट सूर्यास्तासाठी प्रसिद्ध आहे. हिवाळ्यातील संथ सूर्यास्त आणि क्षितिजावर बदलणारे रंग या ठिकाणाहून  अतिशय विलोभनीय दिसतात.

• शार्लट लेक: माथेरानच्या मध्यभागी असलेला हा एक शांत आणि सुंदर तलाव आहे. थंडीच्या सकाळी या तलावाच्या काठावर फिरणे मनाला शांतता देते.

• पॅनोरमा पॉईंट: या पॉइंटवरून  सूर्योदय अतिशय सुंदर दिसतो. थंडीच्या सकाळी लवकर उठून इथे जाणे कष्टाचे वाटले, तरी तिथला नजराणा ते कष्ट सार्थ ठरवतो.

नेरळ ते माथेरान दरम्यान चालणारी 'माथेरान टॉय ट्रेन' हे इथले  मुख्य आकर्षण आहे. ही नॅरोगेज ट्रेन डोंगराच्या कडेने, वळणावळणाने आणि झाडींमधून संथ गतीने जाते. थंडीच्या दिवसांत धुक्याची चादर ओढलेल्या डोंगरांमधून या ट्रेनने प्रवास करणे म्हणजे एखाद्या काल्पनिक जगात प्रवास केल्यासारखे वाटते. जर रेल्वे मार्ग सुरू असेल, तर या प्रवासाचा आनंद नक्की घ्यावा.

माथेरानमध्ये फिरण्यासोबतच इथल्या बाजारपेठेत खरेदी करण्याची एक वेगळीच मजा आहे. याठिकानच्या स्थानिक कारागिरांनी बनवलेल्या चामड्याच्या चपला/लेदर शूज, सँडल्स आणि आकर्षक हस्तकला वस्तू खूप प्रसिद्ध आहेत. खाण्यापिण्याच्या बाबतीत बोलायचे झाले, तर माथेरानची 'चिक्की' आणि 'फज' अत्यंत लोकप्रिय आहेत. थंडीच्या गारठ्यात रस्त्याकडेला मिळणारा गरमागरम चहा, मक्याचे कणीस आणि मिसळपाव खाण्याची मजा काही वेगळीच असते.

पुणे आणि मुंबई या दोन्ही शहरांतून माथेरानला जाणे खूप सोपे आहे. पुण्याहून लोकल ट्रेनने किंवा गाडीने नेरळपर्यंत जाता येते, आणि तिथून टॅक्सीने दस्तुरी पॉईंट गाठता येते. शनिवार-रविवार येथे पर्यटकांची खूप गर्दी असते, त्यामुळे जर शांततेत माथेरान अनुभवायचे असेल, तर वीक डेज (उदा. मंगळवार किंवा बुधवार) निवडावा. तसेच, हिवाळ्यात जाण्यापूर्वी योग्य ते उबदार कपडे (स्वेटर किंवा जॅकेट) सोबत ठेवणे विसरू नका.

माथेरान हे केवळ एक पर्यटन स्थळ नसून निसर्गाच्या अगदी जवळ जाण्याचा आणि मनाला रिफ्रेश करण्याचा एक उत्तम मार्ग आहे. हिवाळ्यातील गुलाबी थंडीत माथेरानला दिलेली भेट तुमच्या आयुष्यातील सर्वात सुंदर आणि संस्मरणीय आठवणींपैकी एक ठरेल यात शंका नाही.

पुण्याची सांस्कृतिक देणगी 'दिवाळी पहाट'

पुण्याची दिवाळी म्हणजे केवळ दिव्यांची रोषणाई, फराळाचा सुवास आणि फटाक्यांची आतषबाजी नाही, तर ती आहे सुरांच्या चैतन्याने न्हाऊन निघणारी एक सात्विक अनुभूती. या अनुभूतीचे सर्वात मोठे माध्यम म्हणजे 'दिवाळी पहाट'. महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी असलेल्या पुणे शहराने संपूर्ण जगाला दिलेली ही एक अनोखी आणि अभिमानास्पद सांस्कृतिक देणगी आहे. आज दिवाळी पहाट हा पुणेकरांच्या जीवनशैलीचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे.

भारतीय संस्कृतीमध्ये दिवाळीच्या दिवसांत (विशेषतः नरक चतुर्दशी आणि बलिप्रतिपदा म्हणजेच पाडवा) सूर्योदयापूर्वी उठून, अंगाला सुगंधी उटणे व तेल लावून अभ्यंगस्नान करण्याची प्राचीन धार्मिक परंपरा आहे. पुणेकरांनी या धार्मिक परंपरेला संगीताची, साहित्याची आणि कलेची जोड दिली.

पहाटेच्या मंगलमय वातावरणात, जेव्हा संपूर्ण शहर शांत असते, तेव्हा एकत्र येऊन सुरेल संगीताचा आस्वाद घेत नवीन वर्षाचे स्वागत करणे, हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे. सुगंधी उटण्याचा वास, दिव्यांचा मंद प्रकाश आणि कानावर पडणारे शास्त्रीय संगीत किंवा नाट्यसंगीताचे सूर अशा वातावरणात पुणेकर आपल्या दिवाळीची सुरुवात करतात. ही साजरीकरणाची पद्धत मनाला एक वेगळी शांतता आणि ऊर्जा देते.

पुण्यातील दिवाळी पहाट या संकल्पनेचा इतिहास फार जुना नाही, परंतु अत्यंत प्रभावी आहे. या परंपरेची अधिकृत सुरुवात १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीला (सुमारे १९९० ते १९९२ दरम्यान) झाली. पुण्याचे प्रसिद्ध सांस्कृतिक कार्यकर्ते सतीश देसाई आणि त्यांच्या 'त्रिदल, पुणे' या संस्थेने सर्वप्रथम नरक चतुर्दशीच्या पहाटे अशा प्रकारच्या सांगीतिक मैफिलीचे आयोजन केले होते. सुरुवातीला केवळ काही शंभर रसिकांच्या उपस्थितीत शनिवार वाड्याच्या किंवा एखाद्या छोट्या सभागृहाच्या आवारात सुरू झालेली ही संकल्पना पुणेकरांना प्रचंड भावली. त्यानंतर 'संवाद, पुणे' आणि इतर स्थानिक संस्थांनी यात पुढाकार घेतला. बघता बघता हा उपक्रम वैयक्तिक पातळीवरून सार्वजनिक उत्सवात बदलला. आज केवळ पुणे किंवा महाराष्ट्रातच नव्हे, तर अमेरिका, लंडन, दुबई अशा जगभरातील देशांमध्ये जिथे जिथे मराठी माणूस राहतो, तिथे 'दिवाळी पहाट' मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.

पुण्यातील सारसबाग गणपती मंदिराच्या समोरील पटांगणात होणारी दिवाळी पहाट संपूर्ण महाराष्ट्रात मैलाचा दगड ठरली आहे. पहाटे ४ वाजल्यापासून हजारो पुणेकर इथे एकत्र येतात. याशिवाय बालगंधर्व रंगमंदिर, यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, टिळक स्मारक मंदिर आणि पिंपरी-चिंचवडमधील विविध मैदाने व सोसायट्यांमध्ये याचे आयोजन होते. पंडित भीमसेन जोशी, किशोरी आमोणकर यांच्यापासून ते आजच्या पिढीतील महेश काळे, राहुल देशपांडे, आर्या आंबेकर यांसारख्या दिग्गज कलाकारांचे सूर या मैफिलींमध्ये घुमतात. संगीत मैफिलींसोबतच कविता वाचन, साहित्य चर्चा आणि व्याख्याने असेही स्वरूप या कार्यक्रमांना लाभते.

आजच्या पाश्चात्त्य संस्कृतीच्या प्रभावातही ही परंपरा तरुण पिढीला आपल्या शास्त्रीय संगीत आणि संस्कृतीशी जोडून ठेवण्याचे मोलाचे काम दिवाळी पहाट करत आहे. पहाटेच्या काळोखात सुरू होणारी ही मैफील जसजशी पुढे सरकते, तसतसा सूर्योदय होतो. हा निसर्गाचा बदल 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' म्हणजेच अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाण्याचा संदेश देतो.

पुण्यात दिवाळीच्या दिवसांत (विशेषतः नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन आणि पाडव्याला) संपूर्ण शहर सुरांनी न्हाऊन निघते. पाडव्याच्या पहाटे सारसबाग मध्ये होणारी दिवाळी पहाट संपूर्ण पुण्यात सर्वात प्रसिद्ध आहे. हजारो पुणेकर पहाटे ३:३० वाजल्यापासून इथे एकत्र येतात, गणपतीचे दर्शन घेतात, आकाशकंदील सोडतात आणि संगीताचा आनंद घेतात. जंगली महाराज रोडवरील बालगंधर्व रंगमंदिर हे नाट्यगृह त्रिदल आणि इतर संस्थांच्या पारंपरिक दिवाळी पहाट मैफिलींचे मुख्य केंद्र आहे. कोथरूडमधील रसिकांसाठी यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह हे हक्काचे ठिकाण असून इथे दरवर्षी तगड्या कलाकारांचे संगीत कार्यक्रम आयोजित केले जातात. सदाशिव पेठ आणि मध्य पुण्याच्या जवळ असलेल्या टिळक स्मारक मंदिर या ऐतिहासिक नाट्यगृहात दरवर्षी शास्त्रीय आणि नाट्यसंगीताच्या मैफिली सजतात. भव्य आणि खुल्या वातावरणात होणाऱ्या व्यावसायिक व मोठ्या सांगीतिक मैफिलींसाठी पंडित फार्म्स हे ठिकाण प्रसिद्ध आहे. बंडगार्डन मधील दी पूना क्लब  इथेही दरवर्षी प्रतिष्ठित शास्त्रीय गायकांच्या उपस्थितीत विशेष दिवाळी पहाट साजरी केली जाते.  

आजपर्यंत दिग्गज शास्त्रीय गायक पंडित जसराज, गानसरस्वती किशोरी आमोणकर, उस्ताद राशीद खान, आणि पं. राजन-साजन मिश्रा यांनी तसेच पॉप्युलर आणि दिग्गज कलाकार सुरेश वाडकर (ज्यांनी पहिल्या मैफिली गाजवल्या), अनूप जलोटा आणि अशोक हांडे याचबरोबर अभिजात गायकीचे वारसदार राहुल देशपांडे, महेश काळे, कौशिकी चक्रवर्ती, डॉ. अश्विनी भिडे-देशपांडे, पंडित संजीव अभ्यंकर, नाट्यसंगीत आणि शास्त्रीय गायक आनंद भाटे (आनंद गंधर्व), मंजुषा पाटील, आणि सावनी शेंडे सुगम संगीत आणि भावगीत कलाकार श्रीधर फडके, रवींद्र साठे, संदीप खरे, हृषिकेश रानडे, मधुरा दातार, विभावरी जोशी आणि शलाका साळवी, सरोद वादक उस्ताद अमजद अली खान, मोहन वीणावादक पं. विश्वमोहन भट्ट, बासरीवादक राकेश चौरसिया या आणि अशाच अनेक भारतीय शास्त्रीय संगीत, नाट्यसंगीत, भावगीत आणि सुगम संगीतातील दिग्गज कलाकारांनी पुण्याची दिवाळी पहाट आपल्या सुरांनी समृद्ध केली आहे. उस्ताद तौफिक कुरेशी आणि पद्मश्री पंडित विजय घाटे जेव्हा हे दोन्ही कलाकार रंगमंचावर एकत्र येतात, तेव्हा पारंपरिक तबला आणि आधुनिक परकशन यांचा एक अप्रतिम मिलाफ पाहायला मिळतो. धावपळीच्या युगात एकत्र न येऊ शकणारे नातेवाईक, मित्र आणि शेजारी या निमित्ताने पहाटे एकत्र येतात, एकमेकांना शुभेच्छा देतात. यामुळे सामाजिक सलोखा,सामाजिक ऐक्य आणि संवाद वाढण्यास मदत होते. या महोत्सवांमुळे केवळ प्रस्थापित गायकांनाच नव्हे, तर अनेक तरुण आणि उदयोन्मुख वादक-गायकांना आपली कला हजारो रसिकांसमोर सादर करण्याची हक्काची संधी मिळते. पुण्यातील दिवाळी पहाट हा केवळ एक कार्यक्रम नसून, तो पुणेकरांच्या मनाचा, आनंदाचा आणि सात्विकतेचा उत्सव आहे. तो मानवी मनाला चैतन्य देतो आणि दिवाळीच्या सणाला खऱ्या अर्थाने अर्थपूर्ण बनवतो.

 

"जोपर्यंत तुमची उपयुक्तता आहे, तोपर्यंतच जग तुम्हाला किंमत देते..."

"जोपर्यंत तुमची गरज आहे, तोपर्यंतच तुमची किंमत आहे." हे वाक्य ऐकायला खूप निष्ठूर आणि स्वार्थी वाटू शकतं. पण माणसाच्या वागण्याचा विचार केला, तर या व्यावहारिक दुनियेचं हेच कडू सत्य आहे. यालाच आपण 'युटिलिटी व्हॅल्यू' (म्हणजेच उपयोगाची किंमत) म्हणतो. माणूस जन्माला आल्यापासून ते मरेपर्यंत त्याची नाती, मित्र, शेजारी आणि समाज हे सगळे एका अदृश्य तराजूत तोलले जात असतात—आणि तो तराजू म्हणजे "या माणसाचा मला काय फायदा आहे?"

हे आपल्याला पावलोपावली पाहायला मिळतं. एखाद्या कामात जोपर्यंत तुमची मक्तेदारी असते, तोपर्यंत जग तुमच्यापुढे मागे करतं. गावात एकच किराणा दुकान असेल, तर तो दुकानदार कितीही उद्धट वागला तरी लोकांना त्याच्याकडेच जावं लागतं. पण तिथेच जेव्हा आणखी चार-दोन दुकाने उघडतात, तेव्हा त्या जुन्या दुकानदाराची किंमत अचानक कमी होते. मग त्याला आपलं दुकान टिकवण्यासाठी लोकांशी गोड बोलायला लागतं, उधारी द्यावी लागते आणि मालाचे वेगवेगळे प्रकार ठेवावे लागतात.

हाच नियम आपल्या नोकरी आणि करिअरलाही तंतोतंत लागू होतो. प्रायव्हेट नोकरीत तुम्ही कंपनीला किती फायदा करून देता किंवा तिथल्या अडचणी किती पटकन सोडवता, यावर तुमची किंमत ठरते. एखादा कर्मचारी अनेक वर्षे प्रामाणिकपणे काम करत असतो, पण जर त्याने काळासोबत स्वतःला बदललं नाही, नवीन गोष्टी किंवा नवीन तंत्रज्ञान शिकून घेतलं नाही, तर कंपनी त्याला 'आऊटडेटेड' ठरवून एका मिनिटात बाहेरचा रस्ता दाखवते. इथे भावनांपेक्षा कामाला महत्त्व असतं.

यापेक्षाही जास्त वाईट अनुभव आपल्या हक्काच्या घरात आणि समाजात येतो. घरातील कमावणारा माणूस जोपर्यंत पैसे मिळवून आणतो, तोपर्यंत त्याच्या शब्दाला मान असतो. घराची काळजी घेणारी, सर्वांना प्रेमाने जेवू घालणारी घरची लक्ष्मी जेव्हा वयामुळे किंवा आजारपणामुळे काम करू शकत नाही, तेव्हा तिच्याबद्दलचं प्रेमही हळूहळू कमी व्हायला लागतं. आज शहरांमध्ये वाढणारे वृद्धाश्रम हे याचं सर्वात मोठं आणि वेदनादायी उदाहरण आहेत. आई-वडिलांनी आयुष्यभर स्वतः कष्ट करून मुलांना लहानाचं मोठं केलं, त्यांना चांगल्या पदांवर पोहोचवलं. पण हेच आई-वडील जेव्हा म्हातारे आणि आजारी होतात, तेव्हा मुलांच्या दृष्टीने त्यांचा उपयोग संपतो आणि त्यांना हक्काच्या घरातून वृद्धाश्रमात पाठवलं जातं. राजकारण्यांचं तर विचारूच नका; खुर्ची असेपर्यंत हजारो लोक पुढे-पुढे करतात, खुर्ची गेली की स्वतःची सावलीही साथ सोडते.

ज्यांना स्वतःचं महत्त्व टिकवून ठेवता येत नाही आणि जी लोकं फक्त भावनेच्या भरात वाहून जाऊन स्वतःला विसरतात, त्यांना शेवटी जग विसरून पुढे निघून जातं. त्यामुळे या व्यावहारिक जगात जर तुम्हाला स्वाभिमानाने जगायचं असेल, तर स्वतःची किंमत कधीच कमी होऊ देऊ नका. ज्ञान, पैसा, चांगलं आरोग्य किंवा योग्य निर्णय घेण्याची क्षमता यांपैकी काहीतरी असं स्वतःकडे कायम ठेवा, ज्याची जगाला नेहमी गरज पडेल.

पण, या कडू सत्याची एक चांगली बाजूही आहे. जगाचा हा नियम आपल्याला निराश करण्यासाठी नाही, तर जागं करण्यासाठी आहे. जेव्हा आपण हे सत्य स्वीकारतो, तेव्हा आपण इतरांकडून जास्त अपेक्षा ठेवणं बंद करतो, ज्यामुळे आपलं मन दुखावत नाही. हा नियम आपल्याला सतत पुढे जाण्याची, नवनवीन गोष्टी शिकण्याची आणि स्वतःला मजबूत बनवण्याची प्रेरणा देतो. मुख्य म्हणजे, जेव्हा आपण स्वतःला मानसिक आणि आर्थिकदृष्ट्या खंबीर ठेवतो, तेव्हा आपण कोणावरही ओझं बनत नाही. हे जग जरी गरजेचा बाजार असलं, तरी आपण स्वतःची व्हॅल्यू इतकी वाढवू शकतो की, जगाला आपली गरज नेहमीच राहील. स्वाभिमानाने जगण्याचा आणि आदर मिळवण्याचा हाच सर्वात सोपा आणि यशस्वी मार्ग आहे.

 

#UtilityValue #उपयुक्तता_मूल्य #PracticalLife #HumanRelations #LifeLessons #MarathiLekh #SelfValue #स्वाभिमान #RealityOfLife #MotivationalMarathi

कार्तिक मास २०२६: भगवान श्रीकृष्णांच्या भक्तीत लीन होण्याचा 'दामोदर मास' सुरू; ईश्वरालाही प्रेमाच्या बंधनात अडकवणारी 'दामोदर लीला'

हिंदू धर्मात चातुर्मासातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि पवित्र मानला जाणारा कार्तिक महिना सुरू झाला आहे. धार्मिक आणि पौराणिक मान्यतानुसार, कार्तिक महिना हा अत्यंत पुण्यदायी आणि मोक्ष देणारा महिना मानला जातो. हा महिना सृष्टीचे पालनकर्ते भगवान श्रीहरि विष्णू आणि त्यांचे अवतार भगवान श्रीकृष्ण यांना विशेष प्रिय आहे. या पवित्र महिन्यात श्रीकृष्णांनी आपल्या बाललीलांच्या माध्यमातून भक्तांना भक्ती, प्रेम आणि समर्पणाचा अद्भुत संदेश दिला होता. याच कारणामुळे कार्तिक महिन्याला 'दामोदर मास' म्हणूनही ओळखले जाते.

'दामोदर' हा शब्द दोन संस्कृत शब्दांपासून तयार झाला आहे – 'दाम' म्हणजे दोरी आणि 'उदर' म्हणजे पोट. याचा अर्थ असा की, 'ज्या भगवंताच्या पोटाला दोरीने बांधले गेले आहे तो दामोदर. कार्तिक महिन्यात भगवान श्रीकृष्णांच्या दामोदर रूपाची पूजा करण्याला विशेष महत्त्व आहे. कार्तिक मासात 'श्री दामोदराष्टक' या स्तोत्राचे पठण करण्याला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. यामुळे मनाला शांती लाभते आणि सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

श्रीमद्भागवत महापुराणात श्रीकृष्णांच्या बाललीलांचे अत्यंत मनमोहक वर्णन आढळते. गोकुळात आणि नंदगावात बाललीला करत असताना, एक दिवस माता यशोदा कान्हाला (श्रीकृष्णाला) घरातून लोणी चोरून खाताना रंगेहात पकडते. बालकृष्ण अतिशय नटखट आणि खोडकर होते. माता यशोदा जेव्हा हातात छडी घेऊन त्यांच्या मागे धावली, तेव्हा श्रीकृष्ण घाबरून पळू लागले. परंतु, शेवटी मातेच्या अथांग प्रेमासमोर ते शरण आले आणि माता यशोदा जेव्हा बालकृष्णाला दोरीने बांधण्याचा प्रयत्न करते, तेव्हा ती दोरी प्रत्येक वेळी दोन बोटे लहान पडते. हा प्रसंग भक्ताला एक मोठा आध्यात्मिक धडा शिकवतो. भगवान श्रीकृष्ण हे अनंत आणि अथांग आहेत, त्यांना भौतिक साधनांनी किंवा बळजबरीने कधीही बांधता येत नाही. परंतु, जेव्हा माता यशोदा थकते आणि तिच्यातील अहंकार पूर्णपणे गळून पडतो, तेव्हा केवळ तिच्या निस्सीम, निर्मळ आणि वात्सल्यपूर्ण प्रेमापोटी भगवंत स्वतःला बांधून घेतात. हा प्रसंग सिद्ध करतो की, जो भक्त निष्काम भावनेने ईश्वराची आराधना करतो, त्याच्या प्रेमाच्या बंधनात स्वतः विधाताही आनंदाने अडकतो.

कार्तिक महिन्यात दामोदर रूपाची पूजा करणे अत्यंत फलदायी मानले गेले आहे. या काळात भक्तांसाठी काही विशेष धार्मिक नियम सांगण्यात आले आहेत, या महिन्यात तुळशीजवळ आणि मंदिरांमध्ये दीपदान करण्याला प्रचंड महत्त्व आहे. यामुळे जीवनातील अंधार दूर होऊन सुख-समृद्धी लाभते. कार्तिक शुद्ध द्वादशी ते पौर्णिमेदरम्यान तुळशीचा विवाह भगवान विष्णूंच्या शालिग्राम रूपाशी लावला जातो, ज्यानंतर हिंदू धर्मात लग्नसराईला सुरुवात होते. या महिन्यात सूर्योदयापूर्वी पवित्र नद्यांमध्ये स्नान केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, कार्तिक महिना हा केवळ उपवास किंवा कर्मकांडाचा काळ नसून, तो आपल्या मनातील अहंकाराचा नाश करून भगवंताच्या चरणी पूर्णपणे समर्पित होण्याचा काळ आहे.  विश्वाचा चालक-मालक असलेला परमेश्वरसुद्धा खऱ्या भक्तीचा भुकेला असतो, हाच संदेश हा पवित्र महिना आपल्याला देतो.

 

तुमचा मेंदू तुम्हाला फसवतोय? जाणून घ्या विचारांचा 'हाजीर तो वजीर' खेळ!

जे सहज आठवतं तेच खरं असतं का? (हा लेख तुमचे विचार बदलून टाकेल!)

कधी कधी तुमच्या बाबतीत असे होते का? सकाळी सकाळी एखादी वाईट बातमी पाहता, अनुभवता आणि सलग तसंच गोष्टी तुमच्या अवती भवती घडतात.. 

सकाळी सकाळी जेव्हा आपण एखादी वाईट बातमी पाहतो किंवा आपल्यासोबत एखादी वाईट गोष्ट घडते (उदा. चहा सांडणे, लिफ्ट लवकर न मिळणे, बस मिस होणे, किंवा गाडी पंक्चर होणे), तेव्हा आपला मेंदू 'निगेटिव्ह मोड' वर जातो. मेंदू त्या वाईट गोष्टीला मनात सर्वात वर ठेवतो. त्यामुळे दिवसभरात घडणाऱ्या चांगल्या गोष्टींकडे मेंदूचे दुर्लक्ष होते आणि फक्त वाईट गोष्टीच आपल्याला जास्त ठळकपणे दिसू लागतात.

समजा, तुम्ही नुकतीच टीव्हीवर किंवा सोशल मीडियावर एखाद्या विमानाचा अपघात झाल्याची बातमी पाहिली आणि योगायोगाने दुसऱ्याच दिवशी तुम्हाला कामानिमित्त विमानाने प्रवास करायचा आहे, तर बहुतांश लोकांच्या पोटात गोळा येतो. मनात भीती निर्माण होते की विमानाचा प्रवास खूप धोकादायक आहे. वास्तविक पाहता, जर आपण अधिकृत आकडेवारी पाहिली, तर कार अपघातात जीव जाण्याची शक्यता विमान अपघातापेक्षा कित्येक पटीने जास्त असते. तरीही कारमध्ये बसताना आपण घाबरत नाही, पण विमानात बसताना घाबरतो. माहिती असूनही आपला मेंदू असा उलटा विचार करतो.. 

अनेकांच्या बाबतीत असे घडते आणि अशा वेळी आपल्याला वाटते की आपला संपूर्ण दिवसच खराब झाला आहे किंवा आजचा दिवसच काहीतरी पनवती घेऊन आला आहे. पण यामागे कोणतीही अंधश्रद्धा नसून, मानसशास्त्राचा एक खूप मोठा नियम काम करत असतो.

अ‍ॅव्हेलेबिलिटी ह्युरिस्टिक (Availability Heuristic) किंवा 'उपलब्धतेचा पूर्वग्रह' हा आपल्या निर्णयांवर ताबा मिळवणारा मेंदूचा एक अजब 'हाजीर तो वजीर' फॉर्म्युला आहे. कारण हा आपल्या मेंदूचा एक 'मेंटल शॉर्टकट' आहे. जेव्हा आपल्याला घाईघाईत एखादा निर्णय घ्यायचा असतो, तेव्हा आपला मेंदू गुगलसारखा संपूर्ण डेटा शोधत बसत नाही; तर जी माहिती मेंदूला सर्वात आधी आणि सहज आठवते, तिचा वापर करून मेंदू झटकन निर्णय मोकळा करतो. मेंदूला जे आधी आठवले, त्यालाच तो अंतिम सत्य मानून चालतो.

आपला मेंदू प्रामुख्याने दोन कारणांमुळे या मानसिक जाळ्यात फसतो; पहिले कारण म्हणजे ताजी माहिती (Recency Effect), ज्या गोष्टी अलीकडेच घडल्या आहेत किंवा ज्यांच्याबद्दल तुम्ही नुकतंच वाचलं किंवा ऐकलं आहे, त्या मेंदूत ताज्या असल्यामुळे लगेच आठवतात. दुसरे कारण म्हणजे भावनिक तीव्रता (Emotional Impact), ज्या घटनांमध्ये भिती, दुःख, धक्का किंवा प्रचंड आनंद यांसारख्या तीव्र भावना जोडलेल्या असतात, त्या मेंदूत पक्क्या रुजतात; जसे की लॉटरी लागणे, चोरी होणे किंवा अपघात. आपल्या रोजच्या जगण्यात याची अनेक उदाहरणे पाहायला मिळतात. न्यूज चॅनेल्सवर सतत चोऱ्या-माऱ्यांच्या बातम्या पाहिल्यामुळे आपल्याला आपले शहर असुरक्षित वाटू लागते, भलेही प्रत्यक्ष आकडेवारीनुसार गुन्हेगारीचे प्रमाण कमी का असेना. ओळखीतल्या कोणाला अचानक हृदयविकाराचा झटका आला, तर आपले मेडिकल रिपोर्ट अगदी नॉर्मल असले तरी आपल्याला स्वतःच्या आरोग्याची अवाजवी भीती वाटू लागते. अगदी शेअर मार्केटमध्येही टीव्हीवर एखाद्या स्टॉकची खूप चर्चा सुरू असेल किंवा मार्केट क्रॅश झाल्याची ताजी बातमी असेल, तर लोक पूर्ण अभ्यास न करता केवळ त्या ताज्या बातमीच्या प्रभावाखाली येऊन घाईगडबडीत शेअर्स खरेदी करतात किंवा विकून टाकतात.

मोठमोठ्या कंपन्यांना ग्राहकांच्या या मानसिकतेची पूर्ण कल्पना असते आणि ते मार्केटिंगमध्ये याचा पुरेपूर फायदा घेतात. टीव्ही, युट्युब आणि होर्डिंग्जवरून आपल्यावर जाहिरातींचा असा भडिमार केला जातो की, जेव्हा तुम्ही दुकानात एखादी वस्तू खरेदी करायला जाता, तेव्हा तुम्हाला सर्वात आधी त्याच ब्रँडचे नाव आठवते ज्याची जाहिरात तुम्ही नुकतीच पाहिली होती. मेंदूला ते नाव सहज आठवल्यामुळे (Easy Recall) तुम्ही न विचार करता तोच प्रॉडक्ट खरेदी करता, ज्याला मार्केटिंगमध्ये 'Top of Mind Awareness' म्हणतात. या अ‍ॅव्हेलेबिलिटी ह्युरिस्टिकमुळे आपण वस्तुस्थिती आणि आकडेवारी बाजूला ठेवून केवळ भावनेच्या भरात चुकीचे निर्णय घेतो, दुर्मिळ घटनांना मनात मोठे करून अवाजवी भीती बाळगतो किंवा लॉटरीसारख्या गोष्टींमध्ये अति-आत्मविश्वास दाखवतो, ज्यामुळे लोकांबद्दल किंवा विशिष्ट गोष्टींबद्दल आपले मत पूर्वाग्रह दूषित बनते.

या मानसिक जाळ्यातून बाहेर पडण्यासाठी 'डेटा-ड्रिव्हन' (Data-driven) असणे अत्यंत गरजेचे आहे. पुढच्या वेळी कोणताही मोठा निर्णय घेताना स्वतःला एक प्रश्न नक्की विचारा की, मी हा निर्णय फक्त मला आठवत असलेल्या एका किंवा दोन उदाहरणांवरून घेतोय, की माझ्याकडे याचे ठोस पुरावे आणि खरी आकडेवारी उपलब्ध आहे? थोडक्यात सांगायचे तर, आपला मेंदू नेहमी सोपा रस्ता निवडतो, पण सोपा रस्ता नेहमीच योग्य असेल असे नाही. 'जे सहज आठवते तेच खरे' या भ्रमातून बाहेर पडून, तथ्यांचा आणि आकडेवारीचा सखोल अभ्यास करून निर्णय घेणे हेच खऱ्या शहाणपणाचे लक्षण आहे.

जेव्हा सकाळी एखादी वाईट गोष्ट घडेल आणि त्यानंतर पुन्हा दुसरी एखादी वाईट गोष्ट घडताना दिसेल, तेव्हा तिथेच थांबून स्वतःला सांगा: "हा फक्त माझ्या मेंदूचा खेळ आहे. सकाळच्या घटनेचा दुपारच्या घटनेशी काहीही संबंध नाही."

दिवसभरात घडलेल्या २-३ चांगल्या गोष्टी मुद्दाम आठवून पाहा (उदा. मित्राने दिलेला चहा किंवा वेळेवर मिळालेली बस). यामुळे मेंदूचा तो निगेटिव्ह फिल्टर लगेच बंद होतो!

तुमचा मेंदूही या जाळ्यात अडकलाय का? तुम्ही काय निवडाल?

'मला ना नुसतंच बसायला आवडतं... . '

 'मला ना नुसतंच बसायला आवडतं...' हे वाक्य ऐकलं की अनेकांच्या कपाळावर आठ्या पडतात. आजच्या गतिमान जगात जिथं  'सतत काहीतरी करत राहणं' किंवा 'प्रॉडक्टिव्ह असणं' हाच यशाचा एकमेव निकष मानला जातो, तिथं "मला नुसतं बसायला आवडतं" म्हणणाऱ्याला लोक सहज आळशी ठरवून मोकळे होतात. पण खरंच नुसतं बसणं हा आळस आहे का? की ती आजच्या काळाची सर्वात मोठी गरज आहे?

काहीही न करता शांत बसणं ही प्रत्यक्षात एक सुंदर जीवनशैली आहे, ज्याला डच भाषेत 'निकसेन' (Niksen) म्हणतात. आज जगभरातील मानसोपचारतज्ज्ञ या संकल्पनेचं कौतुक करत आहेत. जेव्हा आपण मोबाईल बाजूला ठेवून, डोक्यात कसलाही विचार न आणता, खिडकीबाहेर पाहत किंवा गॅलरीत नुसतंच बसून राहतो, तेव्हा आपला मेंदू खऱ्या अर्थाने शांत होतो. 'सतत काहीतरी प्रॉडक्टिव्ह केलंच पाहिजे' या आधुनिक सामाजिक दबावामुळे आज माणूस स्वतःला यंत्र बनवून बसला आहे, परंतु या चक्रातून सुटका करून घेण्यासाठी नुसते बसणे अत्यंत गरजेचे आहे. हा वेळेचा अपव्यय नसून, स्वतःच्या आरोग्यासाठी घेतलेला एक अत्यंत आवश्यक 'पॉज' आहे. बऱ्याचदा जग ज्या शांततेला आळस समजून हिणवते, ते प्रत्यक्षात एक सखोल आत्मपरीक्षण असू शकते. अशा शांततेच्या क्षणांमध्ये आपल्याला स्वतःच्या भावना, आवडी-निवडी आणि लपलेल्या गरजा अधिक स्पष्टपणे समजू लागतात. आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात सतत इतरांच्या आयुष्यात काय चालले आहे हे पाहण्याच्या नादात निर्माण होणाऱ्या 'FOMO' (Fear of Missing Out) कडून, स्वतःच्या संथ आयुष्याचा आनंद घेणाऱ्या 'JOMO' (Joy of Missing Out) कडे प्रवास करायचा असेल, तर जगाचा संपर्क तोडून थोडा वेळ नुसतंच बसायला शिकलं  पाहिजे.

नुसतं बसल्याने आपल्या डोक्यातील विचारांचा गोंधळ कमी होतो. सततच्या सोशल मीडिया स्क्रोलिंग आणि कामाच्या टेन्शनमधून मनाला सुटका मिळते. अनेकदा आपण स्वतःशीच संवाद साधायला विसरून जातो; अशा वेळी हे 'नुसतं बसणं' आपल्याला स्वतःच्या जवळ घेऊन जातं. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, शांत बसल्याने मेंदूला विश्रांती मिळते, ज्यामुळे आपली सर्जनशीलता/क्रिएटीविटी आणि निर्णयक्षमता अधिक सुधारते.

हातात वाफाळलेला चहाचा कप घेऊन, गॅलरीत किंवा खिडकीपाशी नुसतंच बसून राहणे आणि समोर कोसळणाऱ्या पावसाच्या धारा पाहणे यासारखा दुसरा निवांत आनंद नाही; हा अनुभव जगातील कोणत्याही महागड्या फाईव्ह-स्टार रिसॉर्टपेक्षा कितीतरी पटीने सुखद असतो. जेव्हा आपण एखाद्या झाडाखाली किंवा बागेत बाकावर कसलंही ओझं न बाळगता नुसतंच बसून राहतो, तेव्हा निसर्गाशी एक अनोखा संवाद साधला जातो. पक्ष्यांचा किलबिलाट आणि वाऱ्याची मंद झुळूक थेट मनाला स्पर्श करते, ज्यामुळे अंतर्मन शांत होतं. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, मोबाईलची स्क्रीन बंद करून, सततच्या नोटिफिकेशनच्या आवाजातून आणि सोशल मीडियाच्या न संपणाऱ्या स्क्रोलिंगमधून मनाला मुक्त करून घेत काही वेळ घालवणं हाच आजच्या काळातील खरा आणि सर्वोत्तम 'डिजिटल डिटॉक्स' आहे.

त्यामुळे, "सतत काहीतरी केलंच पाहिजे" या सामाजिक दबावातून स्वतःला मुक्त करा. हातात चहाचा कप घेऊन किंवा निसर्गाकडे पाहत दिवसातून १५-२० मिनिटं नुसतंच बसायला शिका. हा वेळेचा अपव्यय नसून, ती स्वतःला दिलेली एक मानसिक भेट आहे. पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही नुसतंच बसाल, तेव्हा मनात कोणताही अपराधीपणा न ठेवता, त्या शांततेचा आनंद घ्या आणि अभिमानाने म्हणा—"हो, मला ना नुसतंच बसायला आवडतं!"

हो, मला ना नुसतंच बसायला आवडतं!