पुण्याची दिवाळी म्हणजे केवळ दिव्यांची रोषणाई, फराळाचा सुवास आणि फटाक्यांची आतषबाजी नाही, तर ती आहे सुरांच्या चैतन्याने न्हाऊन निघणारी एक सात्विक अनुभूती. या अनुभूतीचे सर्वात मोठे माध्यम म्हणजे 'दिवाळी पहाट'. महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी असलेल्या पुणे शहराने संपूर्ण जगाला दिलेली ही एक अनोखी आणि अभिमानास्पद सांस्कृतिक देणगी आहे. आज दिवाळी पहाट हा पुणेकरांच्या जीवनशैलीचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे.
भारतीय संस्कृतीमध्ये दिवाळीच्या दिवसांत (विशेषतः नरक चतुर्दशी आणि बलिप्रतिपदा म्हणजेच पाडवा) सूर्योदयापूर्वी उठून, अंगाला सुगंधी उटणे व तेल लावून अभ्यंगस्नान करण्याची प्राचीन धार्मिक परंपरा आहे. पुणेकरांनी या धार्मिक परंपरेला संगीताची, साहित्याची आणि कलेची जोड दिली.
पहाटेच्या मंगलमय वातावरणात, जेव्हा संपूर्ण शहर शांत असते, तेव्हा एकत्र येऊन सुरेल संगीताचा आस्वाद घेत नवीन वर्षाचे स्वागत करणे, हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे. सुगंधी उटण्याचा वास, दिव्यांचा मंद प्रकाश आणि कानावर पडणारे शास्त्रीय संगीत किंवा नाट्यसंगीताचे सूर अशा वातावरणात पुणेकर आपल्या दिवाळीची सुरुवात करतात. ही साजरीकरणाची पद्धत मनाला एक वेगळी शांतता आणि ऊर्जा देते.
पुण्यातील दिवाळी पहाट या संकल्पनेचा इतिहास फार जुना नाही, परंतु अत्यंत प्रभावी आहे. या परंपरेची अधिकृत सुरुवात १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीला (सुमारे १९९० ते १९९२ दरम्यान) झाली. पुण्याचे प्रसिद्ध सांस्कृतिक कार्यकर्ते सतीश देसाई आणि त्यांच्या 'त्रिदल, पुणे' या संस्थेने सर्वप्रथम नरक चतुर्दशीच्या पहाटे अशा प्रकारच्या सांगीतिक मैफिलीचे आयोजन केले होते. सुरुवातीला केवळ काही शंभर रसिकांच्या उपस्थितीत शनिवार वाड्याच्या किंवा एखाद्या छोट्या सभागृहाच्या आवारात सुरू झालेली ही संकल्पना पुणेकरांना प्रचंड भावली. त्यानंतर 'संवाद, पुणे' आणि इतर स्थानिक संस्थांनी यात पुढाकार घेतला. बघता बघता हा उपक्रम वैयक्तिक पातळीवरून सार्वजनिक उत्सवात बदलला. आज केवळ पुणे किंवा महाराष्ट्रातच नव्हे, तर अमेरिका, लंडन, दुबई अशा जगभरातील देशांमध्ये जिथे जिथे मराठी माणूस राहतो, तिथे 'दिवाळी पहाट' मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते.
पुण्यातील सारसबाग गणपती मंदिराच्या समोरील पटांगणात होणारी दिवाळी पहाट संपूर्ण महाराष्ट्रात मैलाचा दगड ठरली आहे. पहाटे ४ वाजल्यापासून हजारो पुणेकर इथे एकत्र येतात. याशिवाय बालगंधर्व रंगमंदिर, यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, टिळक स्मारक मंदिर आणि पिंपरी-चिंचवडमधील विविध मैदाने व सोसायट्यांमध्ये याचे आयोजन होते. पंडित भीमसेन जोशी, किशोरी आमोणकर यांच्यापासून ते आजच्या पिढीतील महेश काळे, राहुल देशपांडे, आर्या आंबेकर यांसारख्या दिग्गज कलाकारांचे सूर या मैफिलींमध्ये घुमतात. संगीत मैफिलींसोबतच कविता वाचन, साहित्य चर्चा आणि व्याख्याने असेही स्वरूप या कार्यक्रमांना लाभते.
आजच्या पाश्चात्त्य संस्कृतीच्या प्रभावातही ही परंपरा तरुण पिढीला आपल्या शास्त्रीय संगीत आणि संस्कृतीशी जोडून ठेवण्याचे मोलाचे काम दिवाळी पहाट करत आहे. पहाटेच्या काळोखात सुरू होणारी ही मैफील जसजशी पुढे सरकते, तसतसा सूर्योदय होतो. हा निसर्गाचा बदल 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' म्हणजेच अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाण्याचा संदेश देतो.
पुण्यात दिवाळीच्या दिवसांत (विशेषतः नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन आणि पाडव्याला) संपूर्ण शहर सुरांनी न्हाऊन निघते. पाडव्याच्या पहाटे सारसबाग मध्ये होणारी दिवाळी पहाट संपूर्ण पुण्यात सर्वात प्रसिद्ध आहे. हजारो पुणेकर पहाटे ३:३० वाजल्यापासून इथे एकत्र येतात, गणपतीचे दर्शन घेतात, आकाशकंदील सोडतात आणि संगीताचा आनंद घेतात. जंगली महाराज रोडवरील बालगंधर्व रंगमंदिर हे नाट्यगृह त्रिदल आणि इतर संस्थांच्या पारंपरिक दिवाळी पहाट मैफिलींचे मुख्य केंद्र आहे. कोथरूडमधील रसिकांसाठी यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह हे हक्काचे ठिकाण असून इथे दरवर्षी तगड्या कलाकारांचे संगीत कार्यक्रम आयोजित केले जातात. सदाशिव पेठ आणि मध्य पुण्याच्या जवळ असलेल्या टिळक स्मारक मंदिर या ऐतिहासिक नाट्यगृहात दरवर्षी शास्त्रीय आणि नाट्यसंगीताच्या मैफिली सजतात. भव्य आणि खुल्या वातावरणात होणाऱ्या व्यावसायिक व मोठ्या सांगीतिक मैफिलींसाठी पंडित फार्म्स हे ठिकाण प्रसिद्ध आहे. बंडगार्डन मधील दी पूना क्लब इथेही दरवर्षी प्रतिष्ठित शास्त्रीय गायकांच्या उपस्थितीत विशेष दिवाळी पहाट साजरी केली जाते.
आजपर्यंत दिग्गज शास्त्रीय गायक पंडित जसराज, गानसरस्वती किशोरी आमोणकर, उस्ताद राशीद खान, आणि पं. राजन-साजन मिश्रा यांनी तसेच पॉप्युलर आणि दिग्गज कलाकार सुरेश वाडकर (ज्यांनी पहिल्या मैफिली गाजवल्या), अनूप जलोटा आणि अशोक हांडे याचबरोबर अभिजात गायकीचे वारसदार राहुल देशपांडे, महेश काळे, कौशिकी चक्रवर्ती, डॉ. अश्विनी भिडे-देशपांडे, पंडित संजीव अभ्यंकर, नाट्यसंगीत आणि शास्त्रीय गायक आनंद भाटे (आनंद गंधर्व), मंजुषा पाटील, आणि सावनी शेंडे सुगम संगीत आणि भावगीत कलाकार श्रीधर फडके, रवींद्र साठे, संदीप खरे, हृषिकेश रानडे, मधुरा दातार, विभावरी जोशी आणि शलाका साळवी, सरोद वादक उस्ताद अमजद अली खान, मोहन वीणावादक पं. विश्वमोहन भट्ट, बासरीवादक राकेश चौरसिया या आणि अशाच अनेक भारतीय शास्त्रीय संगीत, नाट्यसंगीत, भावगीत आणि सुगम संगीतातील दिग्गज कलाकारांनी पुण्याची दिवाळी पहाट आपल्या सुरांनी समृद्ध केली आहे. उस्ताद तौफिक कुरेशी आणि पद्मश्री पंडित विजय घाटे जेव्हा हे दोन्ही कलाकार रंगमंचावर एकत्र येतात, तेव्हा पारंपरिक तबला आणि आधुनिक परकशन यांचा एक अप्रतिम मिलाफ पाहायला मिळतो. धावपळीच्या युगात एकत्र न येऊ शकणारे नातेवाईक, मित्र आणि शेजारी या निमित्ताने पहाटे एकत्र येतात, एकमेकांना शुभेच्छा देतात. यामुळे सामाजिक सलोखा,सामाजिक ऐक्य आणि संवाद वाढण्यास मदत होते. या महोत्सवांमुळे केवळ प्रस्थापित गायकांनाच नव्हे, तर अनेक तरुण आणि उदयोन्मुख वादक-गायकांना आपली कला हजारो रसिकांसमोर सादर करण्याची हक्काची संधी मिळते. पुण्यातील दिवाळी पहाट हा केवळ एक कार्यक्रम नसून, तो पुणेकरांच्या मनाचा, आनंदाचा आणि सात्विकतेचा उत्सव आहे. तो मानवी मनाला चैतन्य देतो आणि दिवाळीच्या सणाला खऱ्या अर्थाने अर्थपूर्ण बनवतो.
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा