तुमचा मेंदू तुम्हाला फसवतोय? जाणून घ्या विचारांचा 'हाजीर तो वजीर' खेळ!

जे सहज आठवतं तेच खरं असतं का? (हा लेख तुमचे विचार बदलून टाकेल!)

कधी कधी तुमच्या बाबतीत असे होते का? सकाळी सकाळी एखादी वाईट बातमी पाहता, अनुभवता आणि सलग तसंच गोष्टी तुमच्या अवती भवती घडतात.. 

सकाळी सकाळी जेव्हा आपण एखादी वाईट बातमी पाहतो किंवा आपल्यासोबत एखादी वाईट गोष्ट घडते (उदा. चहा सांडणे, लिफ्ट लवकर न मिळणे, बस मिस होणे, किंवा गाडी पंक्चर होणे), तेव्हा आपला मेंदू 'निगेटिव्ह मोड' वर जातो. मेंदू त्या वाईट गोष्टीला मनात सर्वात वर ठेवतो. त्यामुळे दिवसभरात घडणाऱ्या चांगल्या गोष्टींकडे मेंदूचे दुर्लक्ष होते आणि फक्त वाईट गोष्टीच आपल्याला जास्त ठळकपणे दिसू लागतात.

समजा, तुम्ही नुकतीच टीव्हीवर किंवा सोशल मीडियावर एखाद्या विमानाचा अपघात झाल्याची बातमी पाहिली आणि योगायोगाने दुसऱ्याच दिवशी तुम्हाला कामानिमित्त विमानाने प्रवास करायचा आहे, तर बहुतांश लोकांच्या पोटात गोळा येतो. मनात भीती निर्माण होते की विमानाचा प्रवास खूप धोकादायक आहे. वास्तविक पाहता, जर आपण अधिकृत आकडेवारी पाहिली, तर कार अपघातात जीव जाण्याची शक्यता विमान अपघातापेक्षा कित्येक पटीने जास्त असते. तरीही कारमध्ये बसताना आपण घाबरत नाही, पण विमानात बसताना घाबरतो. माहिती असूनही आपला मेंदू असा उलटा विचार करतो.. 

अनेकांच्या बाबतीत असे घडते आणि अशा वेळी आपल्याला वाटते की आपला संपूर्ण दिवसच खराब झाला आहे किंवा आजचा दिवसच काहीतरी पनवती घेऊन आला आहे. पण यामागे कोणतीही अंधश्रद्धा नसून, मानसशास्त्राचा एक खूप मोठा नियम काम करत असतो.

अ‍ॅव्हेलेबिलिटी ह्युरिस्टिक (Availability Heuristic) किंवा 'उपलब्धतेचा पूर्वग्रह' हा आपल्या निर्णयांवर ताबा मिळवणारा मेंदूचा एक अजब 'हाजीर तो वजीर' फॉर्म्युला आहे. कारण हा आपल्या मेंदूचा एक 'मेंटल शॉर्टकट' आहे. जेव्हा आपल्याला घाईघाईत एखादा निर्णय घ्यायचा असतो, तेव्हा आपला मेंदू गुगलसारखा संपूर्ण डेटा शोधत बसत नाही; तर जी माहिती मेंदूला सर्वात आधी आणि सहज आठवते, तिचा वापर करून मेंदू झटकन निर्णय मोकळा करतो. मेंदूला जे आधी आठवले, त्यालाच तो अंतिम सत्य मानून चालतो.

आपला मेंदू प्रामुख्याने दोन कारणांमुळे या मानसिक जाळ्यात फसतो; पहिले कारण म्हणजे ताजी माहिती (Recency Effect), ज्या गोष्टी अलीकडेच घडल्या आहेत किंवा ज्यांच्याबद्दल तुम्ही नुकतंच वाचलं किंवा ऐकलं आहे, त्या मेंदूत ताज्या असल्यामुळे लगेच आठवतात. दुसरे कारण म्हणजे भावनिक तीव्रता (Emotional Impact), ज्या घटनांमध्ये भिती, दुःख, धक्का किंवा प्रचंड आनंद यांसारख्या तीव्र भावना जोडलेल्या असतात, त्या मेंदूत पक्क्या रुजतात; जसे की लॉटरी लागणे, चोरी होणे किंवा अपघात. आपल्या रोजच्या जगण्यात याची अनेक उदाहरणे पाहायला मिळतात. न्यूज चॅनेल्सवर सतत चोऱ्या-माऱ्यांच्या बातम्या पाहिल्यामुळे आपल्याला आपले शहर असुरक्षित वाटू लागते, भलेही प्रत्यक्ष आकडेवारीनुसार गुन्हेगारीचे प्रमाण कमी का असेना. ओळखीतल्या कोणाला अचानक हृदयविकाराचा झटका आला, तर आपले मेडिकल रिपोर्ट अगदी नॉर्मल असले तरी आपल्याला स्वतःच्या आरोग्याची अवाजवी भीती वाटू लागते. अगदी शेअर मार्केटमध्येही टीव्हीवर एखाद्या स्टॉकची खूप चर्चा सुरू असेल किंवा मार्केट क्रॅश झाल्याची ताजी बातमी असेल, तर लोक पूर्ण अभ्यास न करता केवळ त्या ताज्या बातमीच्या प्रभावाखाली येऊन घाईगडबडीत शेअर्स खरेदी करतात किंवा विकून टाकतात.

मोठमोठ्या कंपन्यांना ग्राहकांच्या या मानसिकतेची पूर्ण कल्पना असते आणि ते मार्केटिंगमध्ये याचा पुरेपूर फायदा घेतात. टीव्ही, युट्युब आणि होर्डिंग्जवरून आपल्यावर जाहिरातींचा असा भडिमार केला जातो की, जेव्हा तुम्ही दुकानात एखादी वस्तू खरेदी करायला जाता, तेव्हा तुम्हाला सर्वात आधी त्याच ब्रँडचे नाव आठवते ज्याची जाहिरात तुम्ही नुकतीच पाहिली होती. मेंदूला ते नाव सहज आठवल्यामुळे (Easy Recall) तुम्ही न विचार करता तोच प्रॉडक्ट खरेदी करता, ज्याला मार्केटिंगमध्ये 'Top of Mind Awareness' म्हणतात. या अ‍ॅव्हेलेबिलिटी ह्युरिस्टिकमुळे आपण वस्तुस्थिती आणि आकडेवारी बाजूला ठेवून केवळ भावनेच्या भरात चुकीचे निर्णय घेतो, दुर्मिळ घटनांना मनात मोठे करून अवाजवी भीती बाळगतो किंवा लॉटरीसारख्या गोष्टींमध्ये अति-आत्मविश्वास दाखवतो, ज्यामुळे लोकांबद्दल किंवा विशिष्ट गोष्टींबद्दल आपले मत पूर्वाग्रह दूषित बनते.

या मानसिक जाळ्यातून बाहेर पडण्यासाठी 'डेटा-ड्रिव्हन' (Data-driven) असणे अत्यंत गरजेचे आहे. पुढच्या वेळी कोणताही मोठा निर्णय घेताना स्वतःला एक प्रश्न नक्की विचारा की, मी हा निर्णय फक्त मला आठवत असलेल्या एका किंवा दोन उदाहरणांवरून घेतोय, की माझ्याकडे याचे ठोस पुरावे आणि खरी आकडेवारी उपलब्ध आहे? थोडक्यात सांगायचे तर, आपला मेंदू नेहमी सोपा रस्ता निवडतो, पण सोपा रस्ता नेहमीच योग्य असेल असे नाही. 'जे सहज आठवते तेच खरे' या भ्रमातून बाहेर पडून, तथ्यांचा आणि आकडेवारीचा सखोल अभ्यास करून निर्णय घेणे हेच खऱ्या शहाणपणाचे लक्षण आहे.

जेव्हा सकाळी एखादी वाईट गोष्ट घडेल आणि त्यानंतर पुन्हा दुसरी एखादी वाईट गोष्ट घडताना दिसेल, तेव्हा तिथेच थांबून स्वतःला सांगा: "हा फक्त माझ्या मेंदूचा खेळ आहे. सकाळच्या घटनेचा दुपारच्या घटनेशी काहीही संबंध नाही."

दिवसभरात घडलेल्या २-३ चांगल्या गोष्टी मुद्दाम आठवून पाहा (उदा. मित्राने दिलेला चहा किंवा वेळेवर मिळालेली बस). यामुळे मेंदूचा तो निगेटिव्ह फिल्टर लगेच बंद होतो!

तुमचा मेंदूही या जाळ्यात अडकलाय का? तुम्ही काय निवडाल?